طولونيان نيز مشوقان علم و ادب بودند و بدوران ايشان گروهى بسيار از عالمان و محدثان و صوفيان و اديبان و شاعران و مورخان در مصر پا گرفتند كه براى نمونه قاضى به كار بن قتيبه و ابو الفيض ذو النون صوفى و ربيع بن سليمان شاگرد امام شافعى و ابن عبد الحكم نخستين مورخ اسلامى مصر را نام ميبريم كه از كوشش ايشان علم و ادب رونق ديگر گرفت . مقريزى گويد قاضى عثمان نابلسى گفته بود كه او كتابى بيشتر از دوازده جزوه ديده بود كه همه فهرست شاعران دربار طولونى بود . اگر نام شاعران دوازده جزو بوده بايد ديد شمارشان چه بوده و چه شعرها ميسروده‌اند و چه مقدار جايزه ميگرفته‌اند . از پس زوال طولونيان كه شهر قطايع بويرانى رفت ( 292 ) فسطاط رونق ديرين را بازيافت و بدوران اخشيديان ، فقيهان و اديبان و مورخان بسيار داشت . مسجد عمرو عاص و مسجد ابن طولون بدوران طولونى و اخشيدى از مراكز معتبر فرهنگ بود كه در آنجا حلقه‌هاى درس و بحث به پا ميكردند . بدوران فاطميان قاهره پديد آمد و بزرگ شد و رونق از قطايع و فسطاط ببرد و ازهر و مسجد حاكم جاى درس و تعليم شد . بسال 378 يعقوب كلس مسجد ازهر را كه از آن پيش خاص تعليم مبادى فاطميان بود مدرسه علوم متداول كرد . قصور فاطميان پايگاه فرهنگ شيعه بود و در آنجا كتابخانه‌هاى معتبر داشتند . مقريزى گويد : " در قصر چهل خزانه بود كه يكى از آن 18000 كتاب از علوم قديم داشت . " حاكم فاطمى بسال 395 " دار الحكمه " را بتقليد بغداد و قرطبه بنياد كرد و كتابخانه آن را " دار العلم " ناميد و كتاب‌ها كه در آن فراهم بود به هيچ كتابخانهء ديگر نبود . بدوران وى و خليفگان بعد خدمتگزاران و فقيهان كتابخانه مقررى سالانه داشتند و مركب و مركبدان و كاغذ و قلم كه مطالعه‌گران را بايسته بود آماده بود . امويان اندلس برقابت بغداد و قاهره از تأييد فرهنگ نيز غافل نبودند و در قرطبه چون بغداد و قاهره و غزنه و اصفهان و ديگر شهرهاى بزرگ بازار علم رايج بود و مردان